آذربایجان اسکی اویونلاری ( 1 , 2 )
قوندوم کئچدیم (کؤچدوم): بو اویون ایکی، اوچ و دؤرد نفره اوینانار. یئرده یا کاغاذدا بیر دؤردگول(مربع) چکیب اونون ایچینده بیر چارپی بیر ده آرتی (ضرب و جمع) علامتلری چکرلر. اویونچولاردان بیری‌نین اوچ دانا نوخودو، اوبیری‌نین اوچ دانا لوبیه‌سی،وس... اولار. هر کیم اوچ دانا مهره‌سینی آرد-آردا دوزه‌بیلسه‌، اویونو اودار. اویونچولار بیر- بیری‌نین یولونو کسیب قویمازدیلار اوچله‌سین. بیزیم حیه‌طیمیز کرپیج دؤشمه ایدی. کرپیجلرین اوزه‌رینده بیر پارچا گچ‌ایله‌(گژ دئیه‌ردیک) جیزیق چکیب، نوخود- لوبیه، یا دا بال

چکیشمک (تویوق جیناغی ایله):

بیر جور مرج باغلاما (مش باغلاماق) دیر چکیشمک. تویوغون دؤشونده بیر جیناق سومویو اولار، ماشایا بنزر. تویوق- پیلو یئیه‌ن گون، او سومویو اله کئچیرن، سوفره باشینداکیلاردان سوراشاردی:
-"کیم گلیر چکیشک؟"

2/ پوشته‌ک دورماق:

 بونو دا چوخ اوینامیشیق...6-7 یاشدان 14-15 یاشی اولانلارین اویونو ایدی. اوغلانلار داها چوخ اویناردیلار. کیچیک یاشلاردا اوغلان- قیز قاریشیق اویناردی، بیر آز بؤیویونجه، آیری آیری اویناناردی. دؤرد بئش اوشاق بیر آرایا گلیب، سیرا دوزولوب اییلیب اللرینی دیزلرینه قویاردیلار. اوشاقلارین بیری اونلارین اوستوندن آتیلا آتیلا کئچردی. آتیلاندا ایکی اووجونو اییلن اوشاغین کوره‌یینه دایاییب، قیچلارینی تماما آچیب قوش کیمی اوچارمیش کیمی آتیلیب او بیری اوشاغین اوزه‌رینه کئچردی، آخیردا دا اؤزو اییلیب الین دیزینه قویاردی و سیرا ایله آتدانیب اویناردیلار.

ایندی همن بو حرکتلرین بنزه‌رینی ژیمناستیک کیلاسلاریندا چوخ باهادان اوشاقلارا اؤیره‌دیرلر. خره‌کدن آتیلماغا بنزه‌ردی بو اویون. بیز لاپ موفته‌سینه، هئچ آتا- آنالارا خرج آچمادان همن ژیمناستیک حرکتلری بیر-بیریمیزی یامسیلایاراق اؤیره‌نردیک. مثلا اوتاغین بوجاغیندا دقیقه‌لرجه باش آیاق دوراردیق،باشیمیز یئرده ،آیاقلاریمیز ایسه جوتله‌میش، گؤیده اولاردی! هر کس داها چوخ ترسه دایانسایدی او قازاناردی. حتی اللریمیز اوسته دایاناردیق. سحری یورغان دؤشکلری ییغمامیش، اوتاغین اورتاسیندا، بئش اون دانا ماللاق سالاردیق، ایاقلاریمیز بیربیرینه ایلیشه‌ردی، هارای بیدادلاریمیز ، میرتداشما سسیمیز یئددی همسایانی اویالداردی! بیر دن گؤرردین پنجره‌یه بیر داش آتدیلار!
یا گئدیب اوتاغین بوجاغینا دایاناردیق. آیاقلاریمیزی او دووار –بو دووارا دایاییب، میمون کیمی، دووارا دیرماشاردیق و الـله‌شردیک باشیمیز تاوانا ده‌یسین. من بو ایشی هئچ باشارا بیلمه‌دیم. باشارانلاری دار (او جومله‌دن عم‌اوغلومو) همیشه قیسقاناردیم!

 

گیزلنپانج:

قدیم زامانلار کوچه‌باجادا اوغول اوشاق چوخ اولاردی. قوهوم قونشونون اوشاقلاری بیربیرینه قاریشیب دئه‌ ها- گول ها اویونلار اوینایاردیلار. بو اویونلارین ان چوخ سئویلن بیریسی ده "گیزلنپانج" ایدی. بو اویونو دا اوغلانلی قیزلی اویناردیلار. بیر آز بؤیویونجه قیز اوغلان آیری- آیری اویناردیلار.

بو اویوندا دا اؤنجه قومپانیه گلردیلر، تک ال گتیرن گؤزونو یوماردی. یعنی اوزونو دووارا یا دا بیر آغاجا دایاییب، گؤزلرینی برک یوموب سایاردی:

-.........

او سایینجا، اوشاقلار داغیلیشیب هره‌سی بیر یاندا گیزله‌نردیلر. آغاج باشیندا،دؤنگه‌بوروقدا، دووار قیراغیندا، تخته‌بندین کناریندا، آنبار پیلله‌سینده، میپپاخدا، قاپی دالیسیندا...حتی بعضن آداملارین آرخاسیندا... گیزلنمکدن اؤنجه ده بیری-بیری‌نین قولاغینا پیچیلداشاراق قوروشوب قرار مدارلارینی قویاردیلار:

-آلما دئسم گل، هئیوا دئسم گلمه!

بو او دئمکدیر کی، امن-آمانلیق اولاندا چاغیراریق شوُبه‌لرسن!

گؤزونو یومان اوجادان دئیه‌ردی:

-"گلییییم؟ گلدیم...دالدا دوران، یاندان دوران شووووبه!"

سونرا گؤزونو آچیب دوستلارینی گزردی. گؤزونو یومدوغو یئردن چوخ اوزاقلاشمازدی. و تاپدیغی آدامین یئرینی دئییب الینی آغاجا (یا گؤزونو یومدوغو دووارا) چالیب اونو شوبه‌لردی، یعنی کی سنی تاپمیشام.

-ماحمید امروت آغاجی‌نین دالیندان چیخ...شووووبه!

ماحمید چیخاردی آشکارا.

-حکیمه! اته‌ییوین گوللری بوشقانین دالیندان گؤروشور...شووووبه!

حکیمه بوشقا دالیندان چیخاردی.

بیردن گؤرردین بیر آغاجین باشیندان لئی کیمی بیریسی دوشوب الین چالدی دووارا و باغیردی:

-شوووووووووبه!

خولاصه نه باشیزی آغریدیم، اوشاقلار بیر به بیر تاپیلاردیلار یا دا اؤزلری چیخیب شوبه‌لردیلر. سونرا دا سیرا ایله باشقالاری گؤز قویاردی و آنالار دئیینه دئیینه اوشاقلارینی سسلمه‌یینجه اویون داوام ائدردی.

بئشداش:

بئشداش-ی یادیما گله‌لی قیزلار داها چوخ اویناردیلار. آنجاق اوغلانلار اوینایاندا، بو اویونو چوخ داها مهارتلی اویناردیلار. نده‌نینی هئچواخت بیله نمه‌دیم، بلکه اللری داها بؤیوک اولوردو دا اوندان... نه بیلیم.

بو اویونو تک باشینا دا اویناردیق( مهارتیمیز آرتسین دئیه)، دؤرد- بئش نفره ده اویناماق اولاردی. بئش دانا تقریبن بیر بویدا یوغرولموش، صاف داش تاپاردیق، جوُمالاشیب دؤره‌دن باغداشا قوروب سیرا ایله اویناماغا باشلاردیق.

بیرینجی اویونجو بئش دانا داشی یئره آتاردی. بیرینی گؤتوروب گؤیه آتاردی. او بیردانا آشاغی‌یا ائنینجه بیر دانا یئردن داش گؤتوروب و گؤیده‌کی داشی اووجو ایله توتاردی. سونرا یئنه بیر دانا داش گؤیه آتیب ایکینجی داشی گؤتورردی. سونرا اوچونجو و دؤردونجو داشی دا بو سایاق یئردن ییغیشدیراردی. گؤیه آتیلان داش یئره دوشسه‌یدی اودوزاردی. بو دؤوره‌نی اوتسایدی، ایکینجی دؤوره‌نی اویناردی یوخسا داشلاری ایکینجی اویونچویا وئرمه‌لی اولاردی.

ایکینجی دؤرده گینه داشلاری یئره آتاردی آما بو کئز یئرده‌کی داشلاری ایکی- ایکی گؤتورمه‌لی ایدی.

اوچونجو دؤرده اوچ داشی بیر دفعه‌ده، بیرینی ده تکینه گؤتورمه‌لی ایدی.

دؤردونجو دؤرده دؤرد داشی دا بیردن گؤتورردی.

بئشینجی دؤرده داشلاری یئره آتمازدی، بئشینی ده بیر اووجوندا توتوب داشلارین بیرینی گؤیه آتاردی. داش یئره ائنینجه الینده‌کی دؤرد دانانی یئره قویاردی. سونرا بیر دفعه ده داشی گؤیه آتیب داشلاری یئردن ییغیشدیراردی.

سونرا سول الین آرا و باش بارماغینی یئره دایاییب کؤرپو دوزه‌لدر، داشلاری کؤرپونون اؤنونه سپه‌لردی. ساغ ال‌ایله بیر داشی گؤیه آتاردی، داش یئره گلنه ‌کیمی داشلاری بیر- بیر کؤرپونون ایچینه ایته‌لمه‌سی گره‌کیردی. بوردا اویون بیتردی.

بو اویونو چوخ اوینویانلار گؤزل بیر مهارتله و ظرافتله اویناردیلار.

چکیشمک (تویوق جیناغی ایله):

بیر جور مرج باغلاما (مش باغلاماق) دیر چکیشمک. تویوغون دؤشونده بیر جیناق سومویو اولار، ماشایا بنزر. تویوق- پیلو یئیه‌ن گون، او سومویو اله کئچیرن، سوفره باشینداکیلاردان سوراشاردی:

-"کیم گلیر چکیشک؟"
-من

-نه‌دن باغلاشاق؟

-بیر جوت جورابدان. (یا مثلا سینمادان، یا بیر ناهاردان،شامدان)

- اولسون – دئییب جیناغی ایکی یاندان سیندیراردیلار.

-من

-نه‌دن باغلاشاق؟

-بیر جوت جورابدان. (یا مثلا سینمادان، یا بیر ناهاردان،شامدان)

- اولسون – دئییب جیناغی ایکی یاندان سیندیراردیلار. جیناغی سیندیراندان سونرا، ایکی باغلاشان آدام بیر بیری‌نین الیندن هئچ نه آلمامالی‌دیر. یا دا آلمامیشدان گرک دئسین:"یادیمدا"

چکیشه‌نلرین هانکیسی او بیری‌نی یاهالدیب الینه بیر شئی وئره بیلسه‌یدی‌، اوجادان دئیردی:"یااااده‌س!" و اویونو قازاناردی. بو اویون بعضن هفته‌لر ، حتی آیلار اوزاناردی! و هامی دا اونلارین چکیشمه‌سینی ماراقلا تعقیب ائدردی.

بیر ده مرج باغلاماق(یا دا مش باغلاماق) واریدی. ایکی نفر بیر مؤوضوعا گؤره هره‌سی بیر سؤز دئییر. بو دئییر "ائله اولاجاق"، او بیری دئییر "خئیر ائله اولمیاجاق، بئله اولاجاق." سونرا ایکیسی ده دئییر :

-"ایندی کی بئله اولدو گل مش باغلیاق".

-"نه دن مش باغلییاق؟"

مثلا بیر پئپسیدن، یا بیر دؤره طرفی چیینینده دولاندیرماقدان، یا عاغیللارینا گلن یونگول‌واری هرنه‌دن. سونرا هانسی طرفین سؤزو دوز چیخسایدی، او بیری طرف مرج باغلادیغینی آلاردی یا دا یئرینه گتیرردی.

 

قاچان-قاچان ( قووالا قاشدی):

کوچه‌لر‌ده یا حیه‌طلرده اوشاقلار ، اوغلانلی- قیزلی ییغیشیب آرالاریندان بیر قورد سئچه‌ردیلر.

قوردو بئله سئچه ردیلر کی، هاممی بیر الینی قویاردی قولاغینا و بیرگه دئیردیلر:

-قوم...پا...نیی...یه

کؤ...مه...کیی...یه

بونو دئییب هرکس الینی گتیرردی آشاغی‌یه. بعضیلری الی‌نین اوزون گتیرردی، بعضیلری ده الی‌نین ایچینی گتیرردی. الی تک گلن چیخاردی ائشییه. او قدر "قومپانیه" ائلردیلر کی آخیره بیری قالاردی. آخیره قالان قورد اولاردی. اوشاقلار داغیلیشیب هارایلاردیلار:

-قوووت گه منی توت!

قورد یومولاردی اوشاقلارین اوستونه، هر کیمی توتسایدی او قورد اولاردی. اوشاقلارین هانسی پیلله‌یه یا دا اوجا هر بیر یئره چیخا بیلسه‌یدی آماندا قالاردی و قورد اونو توتانمازدی. قورد دا کمینده دوراردی کی اوجالیقدان دوشوب قاچسین بو دا اون یاخالاسین. اوشاق قوردا دئیه‌ردی:

-پیشیح یولو وئر قاچیم!

قورد بیر آددیم گئدردی دالی. انصافلی قورد اولسایدی، ایکی آددیم گئدردی!

قورد دئیردی:

-دی قاش دا...

اوشاق یالواراردی:

-سن آللاه بی ذرره‌ ده گئت دالی من قاچیم.

یا دا یالاننان "باخ اورا، باخ اورا" دئییب قوردو یاهالدیب سوزولوب قاچاردی قوردون الیندن.

 

 

کیربیت کیربیت:

 

1-پاییز و قیش گئجه‌لری اوزون اولاردی. هم ده آزربایجانین بو فصیللری برک سویوق اولاردی. اول آخشامدان –قوشلار نینه گیرن کیمی- جماعاتین دا ال آیاغی کوچه باجادان ییغیشاردی ائولره. اوزونلو گئجه‌لری بو ائل آرای اویونلار ائله قیسالداردی کی، بیلمزدیک هاردان گلیب هارا گئتدی قیش گئجه لری.

کیربیت کیربیت ده اویونلاریمیزین بیری ایدی. گیرده بیر جوقا قوروب اوتوراردیق. بیر قوطو کیربیت چؤپونو یاواشجا سپه‌لردیک یئرده فرشین اوستونه. سونرا اونلاری دانا دانا ییغاردیق. بیر چؤپو گؤتورنده او بیری چؤپلر ترپشمه‌مه‌لی ایدی. ترپشسه‌یدی یاناردین. اولده تک تک اولان چؤپلری ییغیب بیر یانا قویاردی اویوچو. سونرا یاواش یاواش اویون چتینله‌شردی چونکی بیربیری‌نین اوستونه دوشن کیربیتلری ده گرک ائله گؤتوره‌یدی کی او بیرلر هئچ هئچ ترپشمه‌سین. بو ایش اوچون ایکی دانا چؤپو ماشا ککیمی بارماق آراسی توتوب مهارتله چؤپلری بیر بیری‌نین اوستوندن گؤتورردیلر. بو اویونون اوستالاری ایکی قوطونون چؤپونو یئره داغیدیب ییغاردیلار.

 

2- کیربیت قوطوسونون هر 6 اوزونده بیر نؤمره یازاردیلار. سونرا قوطونو الده فیرلادان کیم یئره آتاردیلار. کیربیت قوطوسو معمولا یاستی‌سینا دوشر یئره. یاستی طرفین نؤمره سی لاپ آز یعنی 2 اولاردی. او بیری ایکی طرفینی ده یئره سالماق ائئله چتین دئ‌ییلدی. اورانین دا نؤمره‌سی 5 اولاری. ایکی دیک طرفینه 10 یازاردیلار. کیربیت قوطوسونو یئره دیکینه سالماق مهارت ایستردی. خولاصه هره کیربیتی یئره سالاردی، نؤمره‌سینی یازاردیلار. دیکینه سالان بیر داها سالاردی. سونرا یازیلان نؤمره لری جمعله‌ردیلر، قازانان بللی اولاردی.

 

3- دؤرد دانا کیربیت چؤپونو باش طرفدن، یعنی گوگوردلو طرفیندن سوخاردیلار فرشین توکلری‌نین آراسینا. بیر بالا مربع دوزه‌لردی. اونلارین اوستونه ده دؤرد دانا کیربیت چؤپونو یاتیرداردیلار. سونرا بو بالاجا ائوه گینه ده کیربیت چؤپوندن سقف دوزه‌ردیلر. بو اویونون اوستالاری ایکی یااوچ اوتاقلی ائو دوزه‌لده بیلردیلر. منیمکیلر بیر اوتاقلی اولاردی همیشه و  اوچ اوتاق دوزه‌لدنلری گؤزوم گؤتورمزدی!

 

لال‌اویونو:

 

بو اویونو بؤیوکلر ده اویناردیلار. اونون علمی آدی پانتومیم‌دیر.

هاممی دؤره‌دن دوزولوب اوتوراردی. بیر نفر ذهنینده بیر شئی توتاردی. مثلا ناخوشلاماغی، سویوق ده‌یمه کیمی. سونرا اللری‌، بدنی و اوزونون حرکتلری‌ایله ذهنینده‌کینی باشقالارینا قاندیرماق ایستردی. دؤوره‌ده اوتورانلار دا عاغیللارینا گله‌نی بیر بیر سایاردیلار تا اینکی اصلی جوابا یئتیشسینلر. بو اویوندا، لال اویونو چیخاردان آدام هئچ دانیشمازدی. دانیشان اودوزاردی. چوخ گولمه‌لی اولاردی. یعنی اوتورانلار بعضن ائله نامربوط جوابلار وئرردیلر کی پیشمیش تویوغون دا گولمه‌یی گلردی.

یادیما گله‌لی بیر ایکی قونشو اوشاغی واریدی بو اویونون اوستاسی ایدی. قیریلیب کئچینه‌ردیک اونلارین ادالارینا. ایندی فیکیرله‌شیرم کی اونلاردا گئرچک اوینامانلیق(هنرپیشه‌لیک) یئته‌نه‌یی واریمیش.

 

آددان باغلاشماق:

 

بو دا گؤزل اویون‌لاردان بیری ایدی. اننه‌م دئیردی، قیشین اوزونلو گئجه‌لرینده، کورسونون ایستی‌سینه سیغینیب هالا- هیرنایلا بونو اوینارمیشلار. بونو هر یاشدا و هامی اویناردی. اوشاق‌لارین باشینی بیر یئره ییغیب مشغول ائتسین دئیه، " گلین بورا آددان باغلاشاق!" دئیه‌ردی اننه‌م. گلیب جومالاشاردیق اننه‌نین دؤوره‌سینه و اننه‌م باشلاردی:

-بیسمیللاهیررحمانیررحیم ...م دان دئه!

-مریم...م

-مؤحسون...ن

-ناهیده...ه

-هاشیم...م

-سققه‌لیوه دیرماشیم!..........

هاممی پاققا وئریب گولردیک!

و بئله‌لیکله  هر کس بیر آد دئیه‌ردی. دئییلن آدین سون حرفی، او بیری آدین باشینا گلمه‌لی ایدی. و آدلار تکرار اولمامالی ایدی. هر کس آد تاپماسایدی، اونا کیمی سایاردیق و اویوندان چیخاردی. آخیره قالان اویونو اوداردی

منبع: سوسن نواده رضی
منبع : ورزش درشهرستان اهر و قاراداغ |آذربایجان اسکی اویونلاری ( 1 , 2 ) منبع : |آذربایجان اسکی اویونلاری ( 1 , 2 )
برچسب ها : یئره ,سونرا ,ایکی ,دانا ,اولاردی ,بیری ,سیرا ایله ,گؤتورمه‌لی ایدی ,داشی گؤیه ,نه‌دن باغلاشاق؟ ,مثلا سینمادان، ,سوفره باشینداکیلاردان سوراشار